فصل اول - بخش سوم : برنامه زماني قيام شبانه
نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلًا 3 أَوْ زِدْ عَلَيْهِ
درس نخستين
اين همه حساسيت در باره طول مدت شب زنده داري براي چيست؟
شرط موفقيت و رسيدن به هدف مطلوب داشتن برنامه و حركت بر طبق آن برنامه حساب شده است. محمد نيز از اين قانون استثناء نيست او براي اينكه در رسالتش موفق باشد بايد حتي در كارهاي شخصي و بظاهر كم اهميت خويش هم برنامه اي حساب شده داشته باشد و قيام شبانه آموزشي براي اين برنامه ريزي است تا در زندگي روزانه ي محمد نيز اين برنامه ريزي تعميم داده شود و تمام زندگي محمد داراي برنامه اي منظم باشد. تاكيد بيش از حد به زمان شب زنده داري كه بر خلاف روال اختصار گويي قرآن است بيانگر حساسيت رب محمد براي داشتن برنامه در اين قيام شبانه است. برنامه اي كه بر طبق آن محمد هم به خوابش برسد و هم به درس شبانه اش ، نبايد يك برنامه را براي خاطر ديگري قرباني كرد نه خواب طولاني و بي خبري، مناسب حال محمد است و نه باز ماندن از استراحت و خواب شبانگاهي بايد به هر يك برسد. اين نظام مندي كارهاي محمد باعث خواهد شد روزهنگام كه برنامه هاي گوناگون و متعددي دارد براي هر يك وقتي مشخص كند و هيچ كاري را قرباني ديگري نكند هم به خانواده اش برسد و هم به كارهاي مردم و هم به كارهاي شخصي خودش. پس گام اول اين قيام شبانه داشتن برنامه است.
برنامه زماني شب زنده داري ...
اما برنامه ي زماني قيام شبانه محمد را در اين آيه مي خوانيم. رب محمد كسي كه پرورش او را به عهده خويش گرفته است اينگونه پيشنهاد مي دهد كه ميانگيني براي بيداري خود برگزين و آنگاه طبق شرايط هر شب مي تواني از اين ميانگين اندكي بكاهي و يا بر آن بيفزايي. نيمه شب معيار مناسبي است كه محمد مي تواند بر حسب آن قيام شبانه اش را تنظيم كند.
كيفيت برنامه ...
نكته جالب در اين باره آن است كه برنامه پيشنهادي قرآن براي قيام شبانه محمد خشك و نامانوس نيست بلكه از انعطاف و زيبايي و دقت خاصي برخوردار است. معمولا برنامه هايي كه داراي انعطاف نيستند با گذشت زمان خسته كننده و كسالت بار مي شوند ولي در اين برنامه پيشنهادي، چارچوبي تعيين شده و آنگاه در پيرامون اين چارچوب اين اختيار را به اجرا كننده داده است كه تغييراتي در آن بدهد و اين يكي از رموز برنامه موفق و حتي مديريت موفق است كه در داخل چارچوب مشخص شده آزادي عمل براي شكوفايي ذهنهاي خلاق داده شود.
مدتي بر آن بيفزاي...
اينكه گاهي از شب ها بخاطر كسالت يا خستگي يا هر برنامه ديگر اندكي از آن ميانگين تعين شده بكاهد امري است طبيعي چرا كه هدف از قيام شبانه انديشيدن است ولي اگر كسالت و خستگي باعث اختلالات ذهني شود و شخص در عالمي ميان خواب و بيداري سرگردان گردد ديگر اينچنين بيدار ماندني بي فايده و رفع تكليف است نه شب زنده داري براي براي خودسازي. اما نكته جالب در افزودن به اين مقدار ميانگين است. گاهي اتفاق مي افتد كه زمان تعين شده براي شب زنده داري به اتمام رسيده ولي افكار و انديشه هاي نو از هر سو هجوم مي آورند ، وقت خوابيدن است ولي افكار و ايده هايي به مغز خطور مي كند كه شايد اگر روزها و ساعتها بدان مي انديشيد به آنها نمي رسيد اينجاست كه فلسفه افزودن مدت برنامه شب زنده داري آشكار مي شود ؛ نبايست مانع پردازش مغز در اين هنگام شد كه بسياري از خلاقيتها و شهودها و اكتشافات در اين زمانها اتفاق مي افتد مدتي انديشه بايد آزاد باشد تا هر كجا خواست جولان دهد حتي اگر اين مدت بيش از آن زماني بود كه در برنامه گنجانده شده است .
طرحي نو در اندازيم...
و امروز ديگر لازم نيست كه از ضرورت برنامه ريزي سخن گفت چرا كه بي برنامگي در اين دوران يعني عقب افتادن از سير شتابان پيشرفت دانش و تكنولوژي روز و بازماندن از دنياي قرن حاضر. نه تنها بايد براي رسيدن به سطح دانش و تكنولوژي برنامه ريزي دقيق وجود داشته باشد كه حتي براي ارتقاء سطح فرهنگ جامعه نيز بايد برنامه اي مدون و حساب شده طرح ريزي كرد تا بتوان سطح درك و شعور جامعه را با پيشرفتهاي قرن حاضر هماهنگ كرد. اين امر در حيطه ي برنامه هاي شخصي و خصوصي هر فرد به همان اندازه مهم است كه در برنامه ريزي كلان براي يك جامعه مهم به نظر مي رسد. بيشتر درجا زدنها و پس رفت ها بخاطر اين است كه برنامه اي منظم و دقيق و حساب شده براي آينده وجود ندارد. بيشتر ساعات شبانه روز كه بدون هيچ برنامه خاصي سپري مي شود مي تواند با برنامه اي منظم ساماندهي شده و بهره وري لازم را از زمانهاي محدود بدست آورد. برنامه ريزي دقيق مي تواند به نظم بخشي زندگي انسان بسيار موثر باشد، بدقوليها و فراموشي ها كه امروزه بسيار شايع شده است با برنامه ريزي مناسب مي تواند برطرف شود. اما همانطور كه گفته شد برنامه اي دقيق و بدون انعطاف كافي معمولا به شكست مي انجامد و يا ناقص اجرا مي شود براي همين در برنامه ريزي بايد اوقات فراغت و نوعي آزادي عمل رعايت شود تا موقع اجراي برنامه بر طبق شرايط زماني و مكاني بتوان در آن تغييرات جزيي به عمل آورد.
اكنون كه آمده ايم به درون غار تنهايي محمد تا نحوه جوشش شراب معرفت را در دلش ببينيم مثل او درس نخست را از زبان پروردگار بياموزيم و براي قيام شبانه خويش برنامه ريزي دقيق و مناسبي طرح ريزي كنيم چرا كه روا نيست براي خوردن و خوابيدن و كار كردن برنامه ريزي كرد ولي براي خوراك روح و ارتقاء آن نينديشيد كسي كه نداي يا ايها المزمل را شنيد و چرتش پاره شد بايد براي ارتقاي روح خويش و پالايش آن از پليدي چاره اي بينديشد و نيز كسي هم كه قيام شبانه كرده تا اندرونش را از پليدي پاك كند نبايد دچار افراط و تفريط گردد ، نبايد تارك دنيا شود و تمام شب را بيدار بماند ، از زن و فرزندش ببرد و در محراب نماز خوابش ببرد و يا برعكس يك شب تا صبح نخوابد و چندين شب در فراموشي و خواب بگذراند ، سالك درگاه رب اعلي بايد در سفر به سوي او نه تند و نه كند باشد؛ بلكه آهسته و پيوسته بايد حركت كند تا به لقاي او برسد.
اينكه سالك درگاه الهي در اين قيام شبانه چه بكند و چه برنامه اي براي شب زنده داريش داشته باشد موضوع آيه ي بعدي است...