فصل اول - بخش اول : اقراء اول
اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ «1» خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ« 2»
بخوان به نام پروردگارت که آفريد. (همو که) انسان را از علق بيافريد.
اين خطاب مستقيم به محمد آغاز دوران آماده شدن او براي قيام آشکار بر ضد زور و زر و تزوير است.
صحبت از خواندن است و آفرينش انسان به دست پروردگارش. براستي چرا اولين کلام پروردگار به محمد خواندن است در حالي که او به گواهي تاريخ از نعمت خواندن و نوشتن محروم بوده است. علاوه بر آن محمد چه چيز را بايست مي خواند و ارتباط اين قرائت با آفرينش انسان از علق چه چيز است؟ اينها سوالاتي است که در نگاه نخست هر شنونده اي از خود مي پرسد.
مي دانيم که به هنگام اين خطاب مستقيم، از قرآن و آيات آن به صورت مکتوب خبري نبود و اصولا قرآني نازل نشده بود که محمد آن را از روي کتاب بخواند.
مي گويند که هنگام بعثت پيامبر ايات نخست اين سوره در لوحي نوراني به دست جبرئيل بود و او از محمد مي خواست که اين آيات را از روي لوح بخواند. اين تعابير براي درک مردم آن زمان از نحوه نزول قرآن لازم به نظر مي رسيد اما بياييد امروز اين قرائت را با ديدي ديگر بنگريم...
گفتيم که محمد در شب قدر به حدي از معرفت رسيد که لياقت همکلامي با معشوق را يافت و در اين شب وصال، او توانست بي پرده با کسي که ساليان سال او را از پشت حجاب مي ديد آشکارا سخن بگويد. در اين شب آنچه بر دل محمد نشست نه کلمه بود و نه کلام که انتقال مفاهيمي به آن عظمت و به آن وسعت توسط کلمات ممکن نبود. آنچه شب قدر بر دل محمد نازل شد از جنس نور بود و در اين نزول بود که حقيقت و روح کلي کتابي که امروز قرآنش مي ناميم بر دل محمد نشست.
توصيف اينکه اين نور چه بود کار آساني نيست. حتي عده اي اين نزول را به ديسک نوري تشبيه کرده اند که با انتقال آن به يک نفر دريايي اطلاعات به او منتقل مي شود ولي اين توصيف نيز نمي تواند حقيقت اين نور را توضيح دهد. محمد در آن شب با محتوا و اصل و حقيقت چيزي آشنا شد و درکش کرد و به کنه آن رسيد که در طول 23 سال جرعه به جرعه و آيه به آيه تبديل به کلمه شد و به شکل قرآن امروزي درآمد. به هر حال آن شب محمد کليدي را از پروردگارش هديه گرفت که رازهاي مگوي عالم را دريافت و به پاسخ بسياري از سوالاتش رسيد.
خطاب اقراء در اين آيه خطاب به محمد بود. اما اين چه حقيقتي بود که در خطاب الهي از محمد خواسته شده است که آن را بخواند؟
تشریح این اقراء کار آسانی نیست ولی در يک کلام شايد بتوان گفت که آنچه آن شب به دل محمد نشست اسماء الهي بود(بخوان به اسم پروردگارت).
نام هاي خدا سمبلي از تمام صفات نيک کبريايي است. مي توان اين اسماء را به درختي از درختان بهشت تشبيه کرد. هر کار خوبي و هر صفت نيکي که سراغ داريم درواقع برگي از برگهاي اين درختان بهشتي است. برگهايي که با آن مي توان زشتي هاي نفساني خود را پوشاند . وقتي بذر اين صفات در دل کسي رشد کند کم کم دلش به باغ پرديس تبديل مي شود، باغي که خدا در آن جاي دارد . اين اسماء الهي و در واقع نهال درختان بهشتي بودند که در شب قدر در دل محمد روييدند و دل محمد را سرشار از نام و ياد و صفات الهي کردند. اسم پروردگار کلمه نيست بلکه به شجره مبارکي مي ماند که ريشه در دل انسان دارد و شاخ و برگش در عرش اعلي سايه گستر است . اسماء الهي درخت طوبي است که در باغ پرديس سايه سارش آرزوي بهشتيان است.
و اکنون خداي محمد به او مي آموزد که با ياد و نام پروردگارش، اسمائي را که در دل دارد بخواند.
ولي اين خواندن با همه آن خواندن ها فرق مي کند. اينجا کلمه اي نيست که بتوان روزنامه وار آن را خواند بلکه منظور از اين خواندن «پرورش اسماء و صفات الهي در وجود خويش« است تا ميوه هاي باغ بهشت در کردار، گفتار و پندار محمد هويدا شود. تنها چنين خواندني هست که دل محمد را به باغ پرديس بدل مي کند و او را به قرب الهي مي رساند. قربي که مايه آرامش و رضوان الهي است. تنها چنين قرائتي از قرآن است که باعث حرکت تکاملي به سوي جهاني بهتر و روشنتر مي شود و باعث گذر از دوران تعلق خاطر به دنيا و پيرايه هاي آن مي گردد.
بي ارتباط نيست که درست پس از آنکه از محمد مي خواهد آنچه در دل دارد را بخواند از آفريننده اي ياد مي کند که پرورش دهنده و مربي انسان است. خدايي که محمد براي ما معرفي ميکند هم انسان را خلق کرده و هم لحظه به لحظه او را پرورش مي دهد و پروردگار اوست. خالق انسان رهايش نکرده تا در منجلاب اين دنيا فرو رود و گوهر انساني خود را به باد بدهد بلکه او هر لحظه چه از درون و چه از بيرون با فرستاده اي از درون و با رسولي از بيرون راه و چاه را به او نشان مي دهد.
چنين آفريننده اي هست که انسان را به تدريج و پله پله به سوي جايگاه حقيقي اش هدايت مي کند
***
اما ارتباط اين نوع قرائت با نحوه آفرينش انسان در چيست؟ چرا خداي محمد درست پس از اينکه از خواندن قرآن سخن مي گويد از آفرينش انسان و آن هم مرحله اي از آفرينش جنين اسم مي برد. چه ارتباطي بين تکامل روحي محمد و آفرينش انسان از جنين آويخته به ديواره رحم مادر وجود دارد؟
علق مرحله اي از آفرينش جنين است که تکثير سلولي آغاز شده و جنين ديواره رحم را سوراخ کرده و به آن آويزان شده است. اين آويختگي و تعلق در اين دوران را دوران علقگي مي گويند که در قديم درست يا نادرست آن را خون بسته مي گفتند.
اين تخم آويخته از رحم پس از گذشت زماني رشد کرده، بزرگ شده و پس از مدتي ديگر دنياي تاريک رحم گنجايش آن را نداشته و بايد رخت سفر به دنياي روشن بيرون ببندد و موقعي فرا مي رسد که اين جنين خون آشام به انساني کامل و زيبا و مستقل تبديل مي شود. درست است که باز نيازمند به ديگران است ولي ديگر به دنياي تاريک وابسته و معلق نيست و دوران خون آشامي او به اتمام رسيده و اکنون نوبت نوشيدن شير از پستان مادر رسيده است.
اشاره به علق و آفرينش انسان از علق در واقع اشاره به تکامل جسمي انسان دارد و به محمد اين نکته را متذکر مي شود که همانگونه که خالق و پروردگار انسان، او را از نظر جسمي به تکامل مي رساند از لحاظ روحي نيز به تدريج به کمال و وارستگي هدايت مي کند. اگر خون بسته اي دوران تعلق به دنياي تاريک رحم را پشت سر مي گذارد و به دنياي روشن اين جهان گام مي نهد. انسان و روح انساني نيز بايست دوران تعلق خاطر به رحم اين دنيا را نيز پشت سر بگذارد و به دنيايي روشن تر و بزرگتر از آن گام نهد دنيايي که در آن انسان از هر چه غير پروردگارش است رها و آزاد مي گردد و وابستگي و تعلق خاطر به غير او را از دل بيرون مي کند
و اتفاقا ماموريت نخست محمد اين است که : با پرورش روح خود و با رشد اسماء الهي در دل خود از هر چه رنگ تعلق دارد آزاد گردد و فقط و فقط به خدا دل ببندد. اين اولين ماموريت محمد است. ماموريتي که در آن بايد ياد بگيرد فقط خدا را منشاء تمام جهان بداند و خود را از وابستگي زر زراندوز و زور زورمند رها کند و دل به ياري و کمک غير خدا نبندد. و این کل پیامی است که اقراء اول و این بخش از سوره علق به آن اشاره دارد. اين آمادگي يکي از تمرينات مهمي است که محمد بايد بياموزد تا در فرداي قيام از تطميع زراندوزان و از تهديد زورمندان به خود بيم و ترسي راه ندهد و چون تنها به خدا دل بسته است از تکفير و تزوير مدعيان دينداري دلش نلرزد.
پس دستور خواندن و نيز اشاره به آفرينش انسان از علق در آغاز اين آيات در واقع آغاز نخستين ماموريت محمد است ماوريتي براي گذر از دوران تعلق خاطر و رسيدن به اوج توکل و توسل به خدا...
***
اما اينها را براي چه ما بايد بدانيم، دستورات دوران آمادگي محمد به چه درد من مي خورد که از چهارده قرن پيش تا به امروز برايم به يادگار مانده است. اگر منظور خدا آمادگي محمد بود و اينها کلامي بين خدا و محمد است من چرا بايد بدانم؟ و چرا بارها و بارها قرائت اين سوره از سوي خود پيامبر و بزرگان ديگر تاکيد شده است؟
اين آيه ها و اين دستورها همگي بهانه اي است تا انسان بياموزد که چگونه براي رسيدن به جايگاه واقعي انسانيتش و به تخت خليفه الله ي اش تلاش کند. اين آيات به در مي گويد تا تخته بشنود!
تنها راهي که من انسان قرن بيست ويکم هم مي توانم به آرامش و امنيت و رضايت برسم اين است که نهال های اسماء الهي را در دل خود پرورش دهم تا خدا در آن باغ وارد شود و رضايت و آرامش و امنيت را به من ارمغان آورد. باغ پرديس دل، نقدي است که در قبال کردار و پندار و گفتار نيک به انسان هديه مي شود و اگر کسي به اميد بهشت نسيه نشسته باشد به خسران ابدي گرفتار آمده است. تنها چنين قرائتي از اسماء الهي است که باعث رستگاري انسان مي شود.
پرورش اسماء و صفات الهي نيز کار دشوار و شاقي نيست اگر مي خواهيم درخت رحمت در دل ما ثمر دهد رحمت و مهرباني خود را از ديگران دريغ نکينم و مثل باران، مهرباني را به همه نثار کنيم تا نهال رحمت در دل ما تبديل به درخت طوبي گردد. اگر مي خواهيم نهال کرامت را در دل پرورش دهيم بي آنکه توقع مزدي داشته باشيم از بهترين سرمايه خود حتي اگر دانشي فرا آموخته باشد به ديگران عطا کنيم تا مثل پروردگارمان کريم باشيم. مزد ما رويش باغ پرديس در دل و حرکت به سوي آدم شدن (يا حواشدن) خواهد بود و چه مزدي بهتر از اين مي توان بدست آورد که انسان هبوط کرده به دره اين دنيا به جايگاه حقيقي اش مقامي که تمام جهان در برابرش زانو زده و سجده مي کنند برسد.
و اين معني حقيقي ترتيل قرآن است قاري حقيقي هنگامي مي تواند حق قرائت اين آيات را به خوبي ادا کند که آن را نه در گردش زبان که در دل بخواند و با کردار خود عمل کند.
يک بار ديگر به آيه بنگريم :
بخوان! به نام پروردگارت که آفريد . همان کسي که انسان را از علق آفريد و به کمال جسماني رساند.
براستي کسي که روح خود را از تعلق به غير خدا بگسسته نيز تولدي نو کرده است. محمد، امروز تولد نو يافته. تولدي که در آن تعلق را از دست او گرفته اند و توکل را به او داده اند. توکلي که فقط و فقط به خدا دارد و نه هيچ کس ديگر.
بخود بنگريم آيا ما نيز امروز تولدي نو داشته ايم؟
در قرن ماهوارههاي ارتباطي و در دهكده جهاني اين تولد و زايش دوباره چگونه مي تواند رخ بدهد؟
امروزه كه هياهوي مردم و ساخته هاي دستشان گوش فلك را كركرده و انسان، اسير ساخته دست خودش شده است نياز به تولدي نو از هر زمان ديگر بيشتر احساس مي شود. در زمانه اي که مردم روزها مثل مورچه ها در شلوغي و دود مي غلتند و شب ها خسته به رختخواب مي افتند و اين برنامه يكنواخت را روزها و ماه ها و بلكه سالها تكرار مي كنند رهايي و گسستن از تکرار ضرورتي انکار ناپذير است. و ياد کردن از کسي که مايه آرامش روحي انسان است ( به هر نام و به هر زبان و فرهنگي) نياز جامعه امروزمان است و تنها جامعه اي مي تواند به رستگاري و رهايي از اضطراب و افسردگي نائل آيد که منشاء رضايت و آرامش را در دل خود جاي داده باشد....