فصل هشتم- بخش اول : دیباچه
قرآن پس از آن كه سير هبوط ابوجهل را از طغيانگري تا طاغوتي و از جهل تا تجاهل بيان مي كند در پايان براي جمع بندي به ناگاه روي صحبت خود را از مردم و ابوجهل به سوي عبد خويش محمد بر مي گرداند و در يك صحبت رو در رو ميان رب و عبد ، و عاشق و معشوق از او مي خواهد كه خويش را همرنگ جماعت نكند و از ابوجهل و پيروانش اطاعت نكند و تنها بر آستان ربوبي « الله » سجده كند تا به قرب او نائل آيد.
اين آيه در واقع جمع بندي كل سوره علق است و تشريح فرمان اقراء. اين سوره نشان مي دهد كه محمد چگونه از ابوجهل هاي زمان خويش به رغم توهين و زور و اذيت پيروني نكرد و با وجود خشم ابوجهل از عدم پيروي محمد او پشت به ابوجهل كرد و براي رب خويش اظهار بندگي و عبوديت كرد و بخاطر اين ايستادگي به جايگاهي دست يافت كه لياقت بر دوش كشيدن بار اقراء را كسب كرد و رسول آن عزيز به سوي مردم گشت.
همان گونه كه قبلا نيز اشاره كرديم تغيير مخاطب در اينچنين سوره اي طبيعي بوده و هدف از اين تغيير مخاطب جلب توجه مردم براي شنيدن و دقت كردن در محتواي پيام الهي است. در اين سوره مرتب مخاطب كلام و نيز موضوع صحبت تغيير مي كند و اين تغيير يكي از نشانه هاي اين است كه قرآن مي خواهد مردم به سخن قرآن گوش فرا دهند تا با جملات كوتاه ولي نافذ مردم را به سوي خويش متوجه كرده و رهگذر از خود مي پرسد اين چيست ؟ و اين توقف كردن و لحظه اي به زمزمه محمد گوش كردن خود مقدمه اي است براي جذب و هدايت آنان. پس در واقع اين تغيير مخاطب خود دامي است براي به دام انداختن دل مردم و دلبري كردن قرآن و البته تاريخ نشان مي دهد كه اين تاكتيك موثر افتاده و بسياري بر اثر همين كلام جذاب و دلكش به سوي قرآن متمايل شده اند و به حدي اين زيبايي كلام سحر انگيز بوده است كه افرادي نظير ابوجهل هم در برابرش زانو مي زدند و براي اينكه اين زيبايي را توجيه كنند محمد را ساحر و قرآن را جادو مي خواندند.
ما در طي فصل گذشته عاقبت طاغوت را ديديم كه چگونه دچار زبانيه الهي گشت و اكنون در اين فصل عاقبت محمد را نيز مي بينيم و به سرانجام هر دوي اين ديدگاهها پي مي بريم كه جايگاه طاغوت ناهي از نماز و نمازگزار دردآشنا چه خواهد بود و آخرين كلاي اين سوره نشان مي دهد كه سرانجام محمد نه آن چيزي است كه ابوجهل در سر دارد و در دل آرزو مي كند.