فصل سوم - بخش دوم: یادداشتها
چرا انسان راه طغيان را انتخاب مي کند و مسير کمال را رها مي سازد؟
در آيات قبل صحبت از نور دانايي بود. نعمتي که انسان بوسيله قلم رب کريم از آن بهره مند مي شود و از اين فصل آثار و نتايج فقدان اين دانايي را براي محمد به تفصيل توضيح مي دهد. تا او با سرانجام ناداني آشنا شود.
طغيان انسان ناشي از ناداني اوست و ناداني نشائت گرفته از تعلق خاطر به اين دنياي فاني است. ناداني نشات گرفته از عشق به دارايي و مقام و منصب و هزاران وسيله ديگر است. عشق به وسيله باعث مي شود که هدف فراموش شود و افق ديد انسان در همان وسيله خلاصه شود. کسي که عشق به ثروت و دارايي را به عشق پروردگارش ترجيح داد اوج آرزوي او سکه هاي زرين و ديد او به جهان تک بعدي و تنها از ديد اقتصادي خواهد بود و کم کم احساس نياز به پروردگار در او مي خشکد. و هدف او بجاي رسيدن به قرب الهي، کسب سکه هاي زرين و ميز رياست مي گردد. و حرص کسب مال و مقام نه تنها آرامش دروني او را سلب مي کند بلکه در پي حرص به مال اندوزي و کسب جاه و مقام به حق ديگران نيز دست اندازي کرده و حق را ناحق مي کند و به سوي منفعت طلبي و مصلحت انديشي روي مي آورد و حاضر مي شود که انسانيت را بخاطر سکه هاي زرين و يا بخاطر مقام و منصب قرباني کند.
آري وقتي انسان معشوق و معبود حقيقي اش را گم کرد و علاقه و حب غير خدا در دل او نشست در بيابان حيراني سرگردان مي شود و براي رسيدن به هدف به هر چيز چنگ مي زند. اين تنگ نظري و تک بعدي نگري انسان است که حس بي نيازي از خالق را در او تقويت مي کند و او را به قعر دوزخ فرو مي برد. (ان راه استغني)
نادان به اندک سرمايه يا مقام دو روزه دل خوش مي کند و خود را بي نياز از خدا و خلق خدا مي پندارد. اين توهم که من پول دارم پس هر چه بخواهم مي توانم انجام دهم باد غرور را در سرش مي دمد و ديگر اعتنايي به همنوع خود ندارد. سرمست از ثروت و غرور در بين مردم ظاهر مي شود و اشک بينوا و آه مظلوم را فراموش مي کند و سرانجام از او جز نام انسان چيزي باقي نمي ماند.
محمد در دوران خود سازی و آمادگی برای اعلان عمومی باید با انواع طغیانگری ها و طاغوتها آشنا شود و از علل طغیان یک انسان و هبوط او آگاه گردد تا فردا در مواجه با ابوجهل، ابوسفیان و خیل عظیمی از مردم نادان بداند که با هر کدام چه رفتاری و با هر گروه چه گفتاری داشته باشد و برای همین منظور است که در این سه سال جا به جا در آیات و سوره های مختلف از علل گوناگون طغیانگری و طاغوتی انسان صحبت می کند و از محمد می خواهد که نیک بنگرد و عاقبت و سرانجام این طغیانگری ها را ببیند. چرا که در آینده ای نه چندان دور او نیز دارای قدرت خواهد بود و ثروت و دارایی یک جامعه در دست او خواهد بود و باید مراقب خود باشد که به دام ثروت و قدرت طلبی نیفتد و او نیز به سرنوشت طاغیان گرفتار نشود.
ولي امروز چه کساني خود را بي نياز از خدا و خلقش مي پندارند و راه طغيان را در پيش مي گيرند؟ امروز مخاطب اين آيه کيست؟ آيا هر ثروتمند يا ، منصب داري طغيانگر و طاغوت است؟
مسلم است که هر نعمتي که از سوي رب کريم به انسان عطا شود نه تنها مايه هبوط و طغيان نيست بلکه وسيله اي است که مي توان با آن نردبان عروج را طي کرد و به جايگاه پادشاهي و خليفه الله ي رسيد. و تنها خود انسان است که انتخاب مي کند که از اين وسيله چگونه استفاده کند.
کسي که خشنودي خدا و خلق خدا را هدف خود قرار داده و در واقع براي کسب آرامش دروني خود تلاش مي کند از هر وسيله و ابزاري براي رسيدن به اين هدف ياري مي گيرد. کسي که ثروت دارد با گرفتن دست ناتواني و توانا کردن او جايگاه خود را در پيشگاه ربش ارتقا مي بخشد و کسي که دانشي دارد کمر همت به دانا کردن و آگاهي دادن به ديگران مي بندد و به اين صورت به معراج مي رود.
اما کسي که هدف خود را غير از خشنودي خدا و خلقش قرار دهد به هر دري که رو آورد به آن تطمئن القلوب و آرامش دروني نخواهد رسيد. وقتي هدف چيزي غير خدا باشد او هزاران هدف پيدا مي کند و براي رسيدن به اين هدف ها در تکاپو و اضطراب خواهد بود. روزي معبود و معشوقش پول مي شود و خود را به هر دري مي زند تا مال اندوزی کند و روز ديگر هدف کسب قدرت و مقام مي گردد و حاضر است که براي رسيدن به آن هر کسي را زير پاي خود قرار دهد و به تدریج از او جز نام انسان چیزی باقی نمی ماند، از مسير انسانيت خارج مي شود و راه طغيان را در پيش مي گيرد و اگر هم به ثروت و يا به مقام و منصبي برسد طاغوت مي گردد و سدي در برابر هدايت.